Οι φιλίες, που στην αρχή στηρίζονται κυρίως στη σωματική έκφραση και σε κοινές δραστηριότητες, εξελίσσονται σταδιακά σε σχέσεις που απαιτούν μεγαλύτερη κατανόηση και επίγνωση των συναισθημάτων των άλλων. Κατά τη μέση παιδική ηλικία, δηλαδή περίπου από τα επτά έως έντεκα χρόνια, τα παιδιά διευρύνουν τις κοινωνικές τους επαφές και μπορούν πλέον να αναγνωρίζουν και να ορίζουν τους «καλύτερους φίλους». Όταν διαμορφωθεί αυτή η έννοια, αρχίζουν να αναπτύσσονται σχέσεις που χαρακτηρίζονται από δέσμευση και αφοσίωση. Παράλληλα, οι επιθετικές αλληλεπιδράσεις μειώνονται σταδιακά και οι φιλίες βασίζονται όλο και περισσότερο στη λεκτική επικοινωνία. Προς το τέλος της σχολικής ηλικίας, τα παιδιά αναζητούν φίλους που θα είναι αφοσιωμένοι και αντιλαμβάνονται τη φιλία με βάση τα ψυχολογικά οφέλη που αυτή παρέχει και λιγότερο με βάση κοινές δραστηριότητες.
Σε αυτό το αναπτυξιακό στάδιο είναι ιδιαίτερα σημαντική η ικανότητα του παιδιού να επικοινωνεί με τους κοινωνικά αποδεκτούς κανόνες, καθώς διαφορετικά δυσκολεύεται να δημιουργήσει και να διατηρήσει ικανοποιητικές κοινωνικές σχέσεις. Επιπλέον, τα παιδιά καλούνται να μάθουν να διαχειρίζονται τις συναισθηματικές συνέπειες των καταστάσεων που είναι συνηθισμένες στην παιδική ηλικία και να βρίσκουν τρόπους επίλυσης διαπροσωπικών προβλημάτων, θέτοντας τις βάσεις των κοινωνικών σχέσεων της ενήλικης ζωής.
Γιατί η φιλία είναι τόσο σημαντική;
Στη σχολική ηλικία η φιλία αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη σημασία, συνιστώντας μια αμοιβαία σχέση που προσφέρει στα παιδιά ευκαιρίες για συνεργασία, επικοινωνία και συναισθηματική υποστήριξη, η οποία με τη σειρά της συμβάλλει στη διαχείριση των συναισθημάτων άγχους. Έτσι, αντιλαμβάνονται περισσότερο την αξία των φίλων και η δημιουργία και διατήρηση σχέσεων φιλίας γίνεται βασικό μέρος της κοινωνικής ζωής. Μέσα από τις φιλικές σχέσεις τα παιδιά αναπτύσσουν κοινωνικές δεξιότητες, αποκτούν γνώσεις για το περιβάλλον, τους άλλους και τον ίδιο τον εαυτό τους, διευρύνουν τις εμπερίες τους, μαθαίνουν να διαχειρίζονται συγκρούσεις και ενισχύουν την αυτοεκτίμησή τους. Παράλληλα, η ύπαρξη φίλων βοηθά τα παιδιά να προσαρμόζονται καλύτερα στο σχολικό περιβάλλον και να αντιμετωπίζουν δυσκολίες, ενώ η ποιότητα της φιλίας επηρεάζει σημαντικά τη συνολική ψυχοκοινωνική τους εξέλιξη. Οι φιλικές σχέσεις προσφέρουν στα παιδιά αίσθημα ασφάλειας, αποδοχής κι ενδυναμώνουν την αίσθηση του «ανήκειν».
Δεξιότητες για τη δημιουργία και διατήρηση φιλικών σχέσεων
Η φιλία δεν είναι κάτι δεδομένο, απαιτεί την ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων, μαθημένων κοινωνικά αποδεκτές συμπεριφορών, που επιτρέπουν στο άτομο να αλληλεπιδρά θετικά με τους άλλους και οι οποίες περιλαμβάνουν την επικοινωνία, τη συνεργασία και τον σεβασμό, καθώς και την επίλυση προβλημάτων μέσα από τον διάλογο κι όχι την σύγκρουση.
Παράλληλα, τα παιδιά είναι σημαντικό να επιδεικνύουν:
• Αυτοέλεγχο: ελέγχουν την έκφραση των συναισθημάτων και σκέψεων, την παρορμητικότητα, να έχουν ανοχή σε καταστάσεις αναμονής, και να χρησιμοποιούν στρατηγικές, για να ακολουθήσουν πολύπλοκες οδηγίες
• Ενεργητική ακρόαση: ακούνε τι λέει ο άλλος και μπορούν να το «αντανακλούν»
• Παρατήρηση: ικανότητα να παρατηρούν και να αξιολογούν μη λεκτικές μορφές επικοινωνίας και αλληλεπιδράσεων
• Ενσυναίσθηση: μπορούν να δουν ένα γεγονός από την οπτική γωνία ενός άλλου προσώπου και να αντιληφθούν τις ανάγκες του
• Αμοιβαιότητα: είναι σε θέση να μοιράζονται, συνεργάζονται, διαπραγματεύονται με αποτελεσματικό τρόπο
• Επιμονή: μπορούν να συνεχίζουν μια δύσκολη επικοινωνία και να ξεπερνούν τα εμπόδια
• Προσαρμοστικότητα: μπορούν να προσαρμόζονται σε νέες καταστάσεις και σε αλλαγές στο πλαίσιο της επικοινωνίας και να αλληλεπιδρούν με τον κατάλληλο τρόπο και στον κατάλληλο χρόνο
Επιλύοντας συγκρούσεις
Η διαχείριση των συγκρούσεων που παρουσιάζονται στις διαπροσωπικές σχέσεις προϋποθέτει κατανόηση, δεξιότητες επίλυσης προβλημάτων και συνεχή εξάσκηση. Είναι σημαντικό το παιδί να μπορεί να εντοπίζει και να αναγνωρίζει τις αιτίες της σύγκρουσης, καθώς και να αντιλαμβάνεται τις δικές του αντιδράσεις απέναντι σε αυτή. Παράλληλα, είναι απαραίτητο να ενθαρρύνονται τα παιδιά να αντιμετωπίζουν τις συγκρούσεις με διεκδικητικό τρόπο, ενώ ταυτόχρονα να καλλιεργούν δεξιότητες αυτορρύθμισης και αυτοδιαχείρισης.
Η συμβολή της οικογένειας
Οι γονείς μπορούν να συμβάλλουν ουσιαστικά στην ενίσχυση των κοινωνικών δεξιοτήτων των παιδιών, δημιουργώντας ένα υποστηρικτικό και ασφαλές οικογενειακό περιβάλλον όπου ενθαρρύνεται η επικοινωνία και η έκφραση συναισθημάτων. Είναι σημαντικό να ακούν ενεργητικά τα παιδιά, να συζητούν μαζί τους για τις καθημερινές τους εμπειρίες στο σχολείο και να τα βοηθούν να κατανοούν τόσο τα δικά τους συναισθήματα όσο και των άλλων. Παράλληλα, μπορούν να ενισχύουν τη συνεργασία και το σεβασμό μέσα από απλές καθημερινές δραστηριότητες, όπως το παιχνίδι, τη συμμετοχή σε ομαδικές δραστηριότητες και την επίλυση μικρών συγκρούσεων με διάλογο. Οι γονείς λειτουργούν, επίσης, ως πρότυπα συμπεριφοράς, μέσα από τον τρόπο που επικοινωνούν, συνεργάζονται και διαχειρίζονται τις διαφωνίες, δείχνουν στα παιδιά πώς να αναπτύσσουν θετικές σχέσεις με τους άλλους. Με υπομονή, καθοδήγηση και θετική ενίσχυση, μπορούν να βοηθήσουν τα παιδιά να καλλιεργήσουν δεξιότητες που θα τα συνοδεύουν σε όλη τους τη ζωή.
Τσαγκάρη Θάλεια
Ψυχολόγος, MSc
Ψυχοπαιδαγωγικό Τμήμα
Δημοτικό «Χρυσόστομος Σμύρνης»
Βιβλιογραφία
Αναγνωστάκη, Λ. (2008). Οι σχέσεις φιλίας των παιδιών με τους συνομηλίκους και η σημασία τους για τη φυσιολογική συναισθηματική ανάπτυξή τους. Δελτίο Α’ Παιδιατρικής Κλινικής Πανεπιστημίου Αθηνών (55).
Χατζηχρήστου, Χ. Γ. (2015). Πρόληψη και Προαγωγή της Ψυχικής Υγείας στο Σχολείο και στην Οικογένεια. Εκδόσεις Gutenberg
Feldman, R. S. (2011). Εξελικτική Ψυχολογία: Δια βίου Ανάπτυξη. Εκδόσεις Gutenberg
Geldard, K. & Geldard, D. (2011). Η Συμβουλευτική Ψυχολογία στα Παιδιά. Εκδόσεις Πεδίο.
Gresham, F. M., Elliott, S. N., Vance, M. J., & Cook, C. R. (2011). Comparability of the Social Skills Rating System to the Social Skills Improvement System: Content and psychometric comparisons across elementary and secondary age levels. School Psychology Quarterly, 26(1), 27-44.
Plummer, D. M. (2011). Helping children to improve their communication skills: therapeutic activities for teachers, parents, and the therapists (2nd edition). London and Philadelphia: Jessica Kingsley Publishers
